Vilnius, Litouwen - werkbezoek 14 en 15 juli — In het hart van de Baltische regio ligt een land dat zich sinds 2022 in een snel veranderende geopolitieke context bevindt. Litouwen, met zijn 2,8 miljoen inwoners, kent een sterke economische groei, een modern onderwijsstelsel, een eigen cultuur en trots en een opvallende alertheid op veiligheid. Sinds de Russische inval in Oekraïne (2022) is de sfeer in het land drastisch veranderd. Litouwen heeft zich ontwikkeld tot een van de meest waakzame en veerkrachtige lidstaten van de NAVO. Niet vanuit angst, maar vanuit ervaring. Het land kiest nadrukkelijk voor voorbereiding, eenheid en burgerbetrokkenheid.
Solidariteit en veiligheid centraal
In Vilnius en andere steden is de steun aan Oekraïne niet te missen. Overal wapperen Oekraïense vlaggen, ook naast overheidsgebouwen. Op stadsbussen staat groot “Vilnius ❤️ Ukraine”, en bij ministeries en officiële instanties prijken aanplakbiljetten met teksten als “As long as it takes. Whatever it takes.” en #WeStandWithUkraine. De Litouwers spreken hiermee niet alleen hun steun uit, maar herinneren ook zichzelf en de wereld eraan dat vrijheid nooit vanzelfsprekend is.
Voorbeeld stadsbus Vilnius
De dreiging uit Rusland — én buurland Belarus — is concreet geworden. Waar eerder vooral werd geprobeerd paniek te vermijden, staat nu paraatheid centraal. Het is niet langer de bedoeling om angst te zaaien in de samenleving, maar juist om deze voor te bereiden: tijd winnen en preparatie is het nieuwe credo. Litouwen neemt geen enkel risico. Het land investeert zwaar in ‘total defense’, cyberweerbaarheid en publieke participatie en weerbaarheid.
"We zijn helaas niet van het expansionisme van Rusland af, en daar bereid Litouwen zich grondig op voor", aldus Jack Twiss Quarles van Ufford, Nederlandse ambassadeur van Litouwen. "Het bewustzijn van de Russische dreiging zin in het DNA van de Litouwers."
Jack Twiss Quarles van Ufford, Nederlandse ambassadeur van Litouwen
National Crisis Management Centre (NCMC): verdedigen van democratische veerkracht
Een centrale rol in Litouwens nationale weerbaarheid wordt vervuld door het National Crisis Management Centre (NCMC). Dit overheidsorgaan is verantwoordelijk voor de nationale crisisbeheersing en risicoanalyse, en werkt nauw samen met andere instanties op lokaal en nationaal niveau. Het NCMC maakt gebruik van een geavanceerd besluitvormingsalgoritme dat real-time informatie omzet in handelingsperspectieven voor zowel de overheid als de samenleving.
De kerntaken van het centrum zijn breed: van het monitoren en analyseren van risicofactoren en dreigingen tot de coördinatie van strategische communicatie en nationale oefeningen. Daarnaast is het NCMC verantwoordelijk voor het beschermen van vitale infrastructuur, het aansturen van crisissituaties op staatsniveau, en het adviseren van de premier en regering over nationale veiligheid. Ook speelt het centrum een sleutelrol in de coördinatie van NGO’s, vrijwilligerskrachten en de nationale reserve bij opschaling in crisistijd.
Wanneer er sprake is van verhoogde dreiging (all hazard)– aangeduid met kleurcodes als ‘oranje’ of ‘rood’ – kan het centrum snel opschalen door extra personeel in te zetten dat afkomstig is uit andere overheidsorganisaties. In deze situatie richt het NCMC zich onder meer op het signaleren van desinformatie, de fysieke beveiliging van kritieke objecten, het beoordelen van de veerkracht van de gezondheidszorg en het analyseren van de staat van schuilplaatsen. Deze informatie wordt visueel in kaart gebracht via digitale lagen die de mate van paraatheid aangeven: groen (volledig voorbereid), oranje (gedeeltelijk), en rood (onvoldoende voorbereid).
Sinds de Russische inval in Oekraïne in 2022 is het versterken van ‘democratische veerkracht’ een expliciete doelstelling van het NCMC. De inzet is om de samenleving als geheel – van infrastructuur tot informatievoorziening – weerbaar te maken tegen hybride dreigingen.
Continuïteit maatschappij
Aanvullend hierop speelt het Mobilisation and Civil Resistance Department van het Litouwse Ministerie van Defensie een belangrijke rol in het waarborgen van continuïteit tijdens crisissituaties. Deze afdeling ontwikkelt scenario’s en capaciteitsplannen om het land ook in oorlogstijd economisch en civiel draaiende te houden. Hoe organiseer je bijvoorbeeld logistiek, voedselvoorziening of zorg als reguliere structuren onder druk staan? Antwoorden op die vragen worden getest tijdens jaarlijkse inter-institutionele oefeningen, waaraan meer dan 150 publieke en private organisaties deelnemen, met in totaal ruim 1.000 betrokkenen.
Door deze gecombineerde aanpak – strategisch, operationeel en maatschappelijk – bouwt Litouwen stap voor stap aan een breed gedragen, weerbare democratie, voorbereid op wat komen kan. Ook de burger speelt hierin een nadrukkelijke rol.
Van training tot technologie: een hele samenleving in paraatheid
Litouwen pakt burgerbescherming op een zeer gestructureerde manier aan. Diverse partijen zijn betrokken zoals het Rode Kruis of The Riflemen Union. Er is een zorgvuldige opbouw in het onderwijssysteem door de jaren heen. Zo heeft bijv. inmiddels 100% van de 15-jarigen (groep 9) een driedaagse training gehad in civil protection. Het doel: voorkomen dat Litouwen, net als Oekraïne, “caught by surprise” wordt.
Fake news wordt actief opgespoord en geneutraliseerd, mede dankzij het werk van NGO’s zoals het ‘Civic Resilience Initiative’. Dit initiatief biedt onder andere voorlichting over disinformatie, OSINT (Open Source Intelligence) en cybersecurity. Ze leren burgers hoe Russische pogingen tot polarisatie werken — bijvoorbeeld het uitspelen van bevolkingsgroepen — en hoe je dergelijke manipulatie kunt herkennen en weerstaan. De lessen van de oorlog in Oekraïne zijn hier letterlijk vertaald naar praktische handvatten voor de samenleving.
LT72: de app die een hele bevolking alerter maakt
Een belangrijk platform in deze bewustwordingscampagne is (https://lt72.lt). Deze officiële overheidswebsite én app, inmiddels door meer dan 80.000 mensen gedownload, biedt meer dan alleen informatie. Via quizzen, interactieve kaarten van schuilplaatsen, noodplannen en praktische tips wordt de burger getraind in wat te doen in geval van een crisis. LT72 is het digitale hart van de Litouwse paraatheid.
Daarnaast zijn er duizenden fysieke shelters verspreid over het land, sirenes die regelmatig getest worden, en worden lokale vrijwilligers via het Rode Kruis betrokken bij zogeheten ‘neighbourhood initiatives’. Deze brengen buurtbewoners samen om samen evacuatieplannen, EHBO-trainingen en scenario-oefeningen door te nemen.
Jong geleerd, veilig gedaan: het Young Riflemen Programma
De paraatheid begint al op jonge leeftijd. Het ‘Young Riflemen Programma’ richt zich op jongeren tussen de 11 en 18 jaar, die in een periode van vier jaar een uitgebreide voorbereiding krijgen op burgerbescherming, discipline, samenwerking en zelfverdediging. Deze training maakt jongeren bewust van hun rol in de samenleving en geeft hen een actieve verantwoordelijkheid in het nationale veiligheidsbeleid.
Werkbezoek en gesprekken met Riflemen Union en Rode Kruis Litouwen
Red Cross en Civil Protection: 25.000 burgers per jaar in actie
Naast jongeren zijn er ook volwassenen die zich vrijwillig inzetten via nationale programma’s voor civil protection. Centrale vraag ‘Wat kun jij bijdragen?’.
Ongeveer 25.000 mensen hebben in 2024 actief deelgenomen aan trainingen, shelterbezoeken en crisis-oefeningen. Dit jaar staat de teller halverwege het jaar al op 25.000 burgers. Hun betrokkenheid laat zien dat veiligheid niet alleen een zaak is van de overheid of het leger — het is een collectieve taak.
Een eensgezinde boodschap: blijven samenwerken
De kernboodschap van Litouwen is helder: “Stay united.”NAVO is cruciaal, artikel 5 heilig. Militaire paraatheid en burgerweerbaarheid gaan hand in hand. Litouwen heeft duidelijk gemaakt dat als artikel 5 ooit geschonden wordt, het antwoord snel en collectief zal zijn. Het is duidelijk dat Litouwen zich maximaal inzet voor de verdediging van Europa.
Conclusie
Litouwen is geen slachtoffer, geen toeschouwer — het is een land dat leert van zijn geschiedenis, anticipeert op bedreigingen en zijn bevolking bewust maakt van hun rol in de veiligheid van het land. Van klaslokalen tot bunkers, van apps tot vrijwilligers, van jongeren tot militairen — Litouwen laat zien dat veerkracht een collectieve inspanning is.
Bronnen:
- Met dank aan: Nederlandse Ambassade Litouwen
- Werkbezoek Vilnius 14 en 15 juli 2025
- Gesprekken met Litouwse overheids instanties: Min. Buitenlandse Zaken en Min. Binnenlandse zaken
- National Crisis Management Centre (NCMC)
- Mobilisation and Civil Resistance Department (onderdeel van Min. Van Defensie)
- National Cyber Security Centre
- LT72.lt – Litouws platform voor burgerbescherming
- Rode Kruis Litouwen, Neighbourhood Initiatives programma
- The Riflemen Union
- Civic Resilience Initiative – NGO voor desinformatiebestrijding
- Straatbeeldobservaties en lokale campagnes in Vilnius