Als cultuurpsycholoog en trauma-expert werkte Van Peski jarenlang in conflictgebieden namens de EU, NAVO, OVSE en de Verenigde Naties. Van Afghanistan tot Oekraïne, van Georgië tot Oezbekistan: overal zag ze hoe samenlevingen standhouden – of juist breken. Sinds 2021 is zij werkzaam voor de Koninklijke Marine. Haar visie is scherp: “Weerbaarheid is geen modewoord. Het is een operationele voorwaarde. Het gaat niet om verharden, maar om standhouden én doorgroeien – ook onder bedreigende condities.”
Veiligheid met meerdere facetten
“Veiligheid heeft altijd meerdere facetten,” zegt Van Peski. “De eerste is state security: de harde, statelijke veiligheid. Dat is militaire bescherming, grensbewaking, inlichtingen, afschrikking. Zonder dat fundament storten hedendaagse samenlevingen in bij concrete aanvallen. Daarnaast is er human security: de menselijk-maatschappelijke laag. Bescherming tegen armoede, sociale ontwrichting, psychologische uitputting en culturele uitsluiting. Zonder die laag blijft veiligheid oppervlakkig. Ik vat het vaak zo samen: state security houdt de vijand buiten, human security zorgt dat de samenleving binnen overeind blijft. Het één zonder het ander is zinloos.”
Caecilia van Peski (fotograaf: W. Viljar)
Afghanistan: controle zonder perspectief
In Afghanistan zag Van Peski hoe state security en human security uiteen konden lopen. “Internationale troepenpatrouilles werkten hard aan de opbouw van stabiliteit voor het land. Checkpoints, prikkeldraad, zwaar materieel – het stond er allemaal. Maar dorpen bleven worstelen met armoede, wantrouwen en uitzichtloosheid. Jongeren hingen rond zonder perspectief, gezinnen probeerden met minimale middelen te overleven. Terwijl het leger voor de moeilijke taak stond om vijanden van binnen en buiten tegen te houden, zat de samenleving op slot. Veiligheid zonder toekomst is schijnveiligheid. Je kunt terrein controleren, maar als de bevolking geen houvast heeft, verlies je alsnog de strijd.”
Oekraïne: samenleven onder vuur
Tussen 2014 en 2017 werkte Van Peski in Oekraïne, pal aan de frontlinie. “In de dorpen onder constante dreiging organiseerden bewoners zelf hun logistiek. Ze regelden voedsel, medische zorg en evacuaties. Vaak letterlijk terwijl mortierinslagen klonken. Een dorpsleider zei tegen me: “Het leger beschermt ons, maar zonder onze eigen inzet overleven we niet.” Die woorden vatten het samen. Militair vermogen schept de randvoorwaarden, maar maatschappelijke weerbaarheid ontstaat door discipline, samenwerking en het vermogen om zelf verantwoordelijkheid te nemen. Het waren lokale netwerken – vrouwen, mannen, jongeren, informele leiders – die de doorslag gaven.”
Georgië: robuuste structuren als wapen
Na de vijfdaagse oorlog rond Zuid-Ossetië in 2008 werkte Van Peski met steden en dorpen in Georgië. “De centrale overheid had nauwelijks capaciteit. Maar lokale raden namen de leiding. Ze organiseerden evacuaties, verdeelden voedselvoorraden en brandhout, hielden toezicht. Dat was geen improvisatie, maar voortbouwen op bestaande structuren. Het verschil zag je scherp: dorpen met sterke netwerken herstelden snel. Dorpen zonder structuren bleven voor lange tijd instabiel. Weerbaarheid is niet alleen vechten; het is vooral georganiseerd blijven, ook als alles onder druk staat. Dat maakt het verschil tussen chaos en herstel.”
Cultuur als operationele factor
Naast harde en sociale factoren speelt cultuur een beslissende rol. “In Tadzjikistan en Oezbekistan zag ik hoe verschillende generaties hun eigen copingmechanismen inzetten. Jongeren organiseerden sporttoernooien en muziekavonden, ouderen gebruikten rituelen en tradities om spanningen te kanaliseren. Dat zijn niet zomaar gewoonten – het zijn mechanismen om orde te houden onder druk. Externe interventies falen vaak als ze die culturele realiteit negeren. Weerbaarheid zonder culturele congruentie is een lege huls.”
“In Wit-Rusland, onder een streng regime, was dat niet anders. Formele kanalen waren dicht, maar informele netwerken bleven functioneren. Mensen wisselden informatie uit, boden elkaar steun, organiseerden zichzelf – vaak onzichtbaar voor de autoriteiten. Zelfs onder repressie bleven gemeenschappen overeind. Dat is pure human security.”
Lessen voor Nederland
Wat betekenen deze lessen voor Nederland? “Te vaak wordt weerbaarheid hier vertaald naar dreiging en defensie alleen,” stelt Van Peski. “Maar een samenleving kan niet uitsluitend leunen op politie of krijgsmacht. Scholen, buurthuizen en verenigingen zijn net zo belangrijk. Het zijn natuurlijke resilience hubs: plekken waar discipline, vertrouwen en samenwerking groeien. In een crisis blijken dát de structuren die blijven functioneren. Wie inzet op robuuste netwerken voorkomt dat een samenleving bij de eerste klap breekt.”
De Nationale Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid vallende onder het Ministerie van Justitie en Veiligheid, onderstreep dat veiligheid een groot goed is voor ons land. Het is een randvoorwaarde voor een Nederlandse samenleving waarin mensen vrij kunnen leven. In navolging van het regeerprogramma werken het NCTV en alle ministeries samen om de maatschappelijke weerbaarheid en militaire paraatheid te versterken.
Van Peski: “De Veiligheidsstrategie voor het Koninkrijk der Nederlanden (2023 – 2029) is het leidende beleidskader in ons land en de lijn die door de NCTV is geformuleerd is hier een onderdeel van. In het najaar start de NCTV met een meerjarige publiekscampagne die duidt, informeert en activeert.”
Van Peski brengt nog een aantal praktische voorbeelden naar voren waarmee Nederland de eigen weerbaarheid structureel kan versterken, passend bij de context van de nationale Veiligheisstrategie. “Het is belangrijk om met elkaar te bekijken hoe we de weerbaarheid van Nederland voor iedereen die hier leeft kunnen verhogen.” Van Peski stelt zo nog voor:
- Lokale resilience hubs. “Fysieke en digitale centra waar burgers kunnen trainen in crisisbeheersing, samenwerking en psychologische weerbaarheid. Geen generieke aanpak, maar afgestemd op de lokale realiteit. Hubs kunnen oefenterreinen zijn van maatschappelijke veerkracht.”
- Realistische simulaties. “Burgers de mogelijkheid bieden om deel te nemen aan oefeningen die fysieke én sociale stress nabootsen. In het tv-programma Black Out, dat ik in 2024 samen met de EO en Tuvalu Media ontwikkelde, confronteerden we deelnemers met zulke crisisscenario’s. Het resultaat: mensen leerden samenwerken onder druk, ontwikkelden discipline en ontdekten dat trainen ook energie kan geven. Weerbaarheid leer je niet uit een boek, maar in de praktijk.”
- Civiel-militaire strategieën. “Defensie, diplomatie, landelijke overheid, gemeenten, NGO’s, burgemeesters en burgers trekken allemaal samen één lijn (maatschappij-brede aanpak). Geen versnipperde plannen, maar een integrale strategie zoals de NCTV aangeeft. Inclusief, met leave no one behind als kern. Zo wordt weerbaarheid duurzaam en geloofwaardig. Weerbaarheid is standhouden én groeien.”
Van Peski besluit resoluut: “Weerbaarheid is geen modieuze term en zeker geen zachte notie. Het is een strategische voorwaarde. Het gaat niet alleen om betonnen of digitale muren bouwen of vijanden afslaan, maar om standhouden én groeien – ook in vijandig terrein.” Ik heb steden gezien die overeind bleven onder jarenlang artillerievuur, gemeenschappen die hun logistiek herstelden met minimale middelen, jongeren die leiding namen toen statelijke structuren wegvielen. Dáár ligt de essentie van maatschappelijke weerbaarheid. Weerbaarheid is het vermogen om te overleven, te leven en te blijven bouwen – zelfs onder druk. Wie dat begrijpt, begrijpt wat het betekent om als samenleving sterk te staan.”