Tegelijk zijn we gewend geraakt aan gemak en zekerheid en vergeten dat niets vanzelfsprekend is. Juist daarom is de Denk Vooruit campagne zo belangrijk. Voorbereid zijn op de eerste 72 uur van een crisis en investeren in sociale weerbaarheid zijn essentieel. Een crisis vraagt niet alleen om noodpakketten, maar ook om respect en vertrouwen in elkaar. Terwijl Europa vooral kijkt naar dreigingen van buitenaf, wordt onze interne weerbaarheid volgens Sjoerd van der Smissen vaak onderschat en dat maakt ons kwetsbaar.
Polarisatie: een onderschat veiligheidsrisico
Onze grootste kwetsbaarheid ligt niet alleen in fysieke dreiging, maar ook in verdeeldheid. Na de Tweede Wereldoorlog bouwde Europa aan vrede door samenwerking, verankerd in organisaties als de EU en NAVO. Dat systeem leunt op vertrouwen en solidariteit tussen landen en tussen mensen, in de belofte van vooruitgang. Maar die basis brokkelt af. Niet alleen Den Haag, maar ook Brussel is steeds vaker zondebok, en dossiers als migratie of landbouw drijven groepen uiteen.
De toenemende wereldwijde onrust voedt gevoelens van angst en boosheid in onze samenleving. De gedachte ‘ik moet mezelf beschermen’ en ‘ik heb hier recht op’ versterkt de frustratie en het wantrouwen, waardoor conflicten snel escaleren.
Polarisatie is niet alleen een politiek probleem, het is een veiligheidsrisico. Een verdeeld land is kwetsbaar, ook met een sterke krijgsmacht. Polarisatie, desinformatie en democratische erosie zijn allang geen ver-van-ons-bed problemen meer. Landen als Rusland en China investeren al jaren in deze stille, ontwrichtende vormen van oorlogsvoering. Buitenlandse propaganda klinkt steeds duidelijker door in onze politiek en via sociale media. Onze tegenstanders pakken gevoelens van ongenoegen die er al zijn, en vergroten die voor hun eigen gewin. Want wat online begint, kan op straat eindigen. En hoe meer een samenleving bezig is om interne tegenstellingen te beslechten, hoe minder zij zich kan verdedigen tegen aanvallen van buitenaf.
Uit onze bubbels stappen
Niet alleen politici, maar ook burgers en bedrijven hebben een taak om polarisatie tegen te gaan. Vrede begint waar mensen zich gezien en gehoord voelen, ook bij verschil van mening. Diversiteit versterkt organisaties, en dat geldt ook voor een samenleving. Inclusie gaat niet alleen over LHBTQ+’ers of mensen met een migratieachtergrond, maar ook over wie zich niet herkent in het dominante verhaal. Als we niet uit onze bubbels stappen, wordt de verdeeldheid alleen maar groter. En is de kans aanzienlijk dat onze tegenstanders ons uit elkaar weten te spelen.
Samenredzaamheid
Het goede nieuws is dat werken aan weerbaarheid ons niet alleen veiliger en sterker maakt, maar ook polarisatie vermindert. Voorbereiden op oorlog of een andere grootschalige crisis draait om samenredzaamheid: hoe kunnen we elkaar helpen? Wat kunnen we samen bijdragen aan het algemeen belang? Hoe kunnen we elkaar overeind houden als het er écht op aankomt? Het draagt allemaal bij aan het gevoel dat we er samen in staan. En dat is precies wat we nu nodig hebben.
Sociale cohesie is cruciaal voor elke crisis reactie. Onderzoek van Daniel P. Aldrich naar de ramp bij Fukushima laat zien dat de dorpen die vóór de ramp de sterkste sociale netwerken hadden, het snelst herstelden. Het verschil zat niet in zaken als infrastructuur, maar in onderling vertrouwen en verbondenheid. Ook in Nederland zetten we stappen om maatschappelijke weerbaarheid te versterken. In de Rotterdamse wijk Bloemhof verkenden bewoners samen met de gemeente, de Veiligheidsregio, het Rode Kruis, Ahold Delhaize en ons hoe ze zich kunnen voorbereiden op een tijdelijke uitval van basisvoorzieningen. De lessen zijn duidelijk: voorbereiding begint lokaal; samenwerking versterkt vertrouwen; en samenredzaamheid maakt het verschil.
Hoewel Bloemhof laat zien wat lokaal mogelijk is, zijn losse initiatieven niet genoeg. Weerbaarheid vraagt een structurele aanpak waarin overheid, bedrijven en burgers systematisch samenwerken, informatie delen en vertrouwen opbouwen.
Een samenleving die manipulatie en desinformatie kan herkennen en vertrouwen heeft in zichzelf en haar bondgenoten, is weerbaar. De oplossing begint bij onszelf, in onze wijken, bedrijven en gesprekken met elkaar.
Zembla liet zien dat agressie tegen hulpverleners al lang geen incident meer is. Denk Vooruit benadrukt dat voorbereiding en samenwerking noodzakelijk is. Dat betekent dat we harder moeten werken om vooroordelen, het gevoel overal recht op te hebben en stigma’s af te breken. Iedereen moet het gevoel krijgen dat ze onderdeel zijn van een groter ‘wij’. Daar is niets softs aan. Dat is onze grootste kracht.
Sjoerd van der Smissen
Partner bij Deloitte en leider van de praktijk Publieke Sector