“Er was op dat moment geen organisatie die hybride bedreigingen oppakte onder de gezamenlijke noemer van wat op het spel staat, namelijk onze democratie.” Het initiatief kreeg direct veel nationale en internationale politieke bijval. Maar er was ook onbegrip. “Ik kreeg vaak de vraag waarom ik me niet puur richtte op de bedreiging van de democratie in landen als Hongarije of Polen. Inmiddels is daar wel iets in veranderd.”
Eigen ervaring.jpg)
De beweging is ontstaan door de eigen ervaringen van Stollmeyer. In 2013 was zij één van de eerste influencers op het gebied van Europees Energie- en Klimaatbeleid. Ze deed verslag van beleidsbijeenkomsten in Brussel waar ze haar eigen consultancy had op dit gebied. Daarnaast tweette ze ook over politiek. Over de Maidanprotesten in Oekraïne bijvoorbeeld. Of over de Europese afhankelijkheid van Russisch gas. “Toen was Twitter een vriendelijke ontmoetingsplek waar ik enorm veel internationale relaties opdeed met respectvolle uitwisselingen tussen professionals. Maar ineens veranderde dat. Werd ik op Rusland-gerelateerde onderwerpen aangevallen door accounts, in soms slecht Engels. Werd ik uitgemaakt voor eco-fascist en was ik zogenaamd ‘braindead’. Dat was totaal nieuw.”
“Via een Finse journaliste hoorde ik over de trollenfabriek in Sint-Petersburg en vanaf dat moment ging ik mij verdiepen in Russische propaganda en desinformatie. En ook breder: hybride bedreigingen. Als digitale activist kon ik ook zelf zien wat er gebeurde. IJkpunten zijn bijvoorbeeld het Brexit-referendum en ook het Oekraïnereferendum in Nederland. Of de Macron-leaks tijdens de Franse presidentsverkiezingen. Daar was zoveel online activiteit. Al kon je er toen nog niet precies de vinger op leggen wat er aan de hand was. Langzamerhand realiseerde ik me dat dit misschien nog wel urgenter en bedreigender is dan de klimaatcrisis. Want als hierdoor onze democratie beïnvloed wordt en er steeds meer lidstaten dwars gaan liggen en veto's uitspreken, dan krijgen we ook geen fatsoenlijk energie- en klimaatbeleid in Europa. En ik dacht: waarom gebeurt er niks? Niemand reageerde echt. De Nederlandse overheid niet. Laat staan dat er op Europees niveau iets gebeurde. Daarom ben ik op 8 november 2017, exact een jaar na de verkiezing van Trump, Defend Democracy begonnen.”
“De missie is bewust breder gekozen dan alleen die buitenlandse inmenging, omdat ik al heel snel in de gaten had dat het te makkelijk is om alleen met de vinger naar Rusland te wijzen. Want waar zij heel goed in zijn, is het vinden van de zwakke plekken in onze samenleving. Dus we moeten ons huiswerk doen als maatschappij en als overheid en ervoor zorgen dat we zo min mogelijk zwakke plekken hebben en de fundamentele principes van de democratie goed op orde zijn. Denk aan onafhankelijke rechtspraak, minder polarisatie en minder economische ongelijkheid. Dat is heel breed en dat kan je als stichting natuurlijk niet allemaal oppakken, maar je kunt er wel op attenderen.”
Geen ‘ver van ons bedshow’ meer
“Wij zijn in Nederland onze democratie zo gewend, dat we het een beetje voor lief nemen. Maar we zien nu dat het niet zo werkt en dat we het echt moeten onderhouden. Ik had gehoopt dat we, door vroeg aan de bel te trekken en op maatregelen aan te dringen, de bedreiging van onze democratie in Nederland op de een of andere manier konden voorkomen. Dat is deels gelukt, maar deels ook niet. Vooral omdat, net als bij de klimaatcrisis, concrete actie of maatregelen zo ongelooflijk traag op gang komen. Er is natuurlijk wel veel veranderd in de afgelopen jaren. Als ik het nu heb over hybride bedreigingen, dan is er bijna niemand meer die me verbaasd aankijkt. Het is geen ver van ons bedshow meer. En dat maakt het werk van onze stichting wel makkelijker.”
Bewustmaken, agenderen, beïnvloeden en concrete actie
“Er zijn grofweg drie werkstromen binnen Defend Democracy. De eerste is bewustmaken van het bredere publiek. De tweede is agenderen en beïnvloeden. Dat is meer gericht op beleidsmakers in (met name) Brussel. En de derde werkstroom is concrete actie. Denk daarbij bijvoorbeeld aan trainingen, of mensen bij elkaar brengen om op een meer concreet niveau met elkaar te spreken. Ook een goed voorbeeld van concrete actie is WebWatch, onze techwaakhond. Onlangs hebben wij rond de Nederlandse verkiezingen sociale media gemonitord, geanalyseerd en gepubliceerd over wat wij zagen gebeuren aan inauthentic coordinated behavior.”
Hoe het tij te keren
“Ik moet eerlijk zeggen dat ik niet erg optimistisch ben, maar als we echt willen kunnen we het tij nog keren. Wat daarvoor cruciaal is dat we begrijpen dat buitenlandse, binnenlandse en technologische bedreigingen niet los staan van elkaar. Ze zijn met elkaar verknoopt en versterken elkaar. Sinds Trump in het Witte huis zit, snapt iedereen wat ik bedoel als ik zeg dat Putin, Trump en de techgiganten onder hetzelfde hoedje spelen. En dat is heel eng. Als we daar als Europa iets aan willen doen moeten we niet alleen aan symptoombestrijding doen, maar meer naar de oorzaak van de bedreigingen kijken en daar structurele oplossingen voor vinden. En dat vereist politieke wil én durf.”
“Ik zie daarin drie paden. Ten eerste moeten we strenger reguleren en handhaven bij bestaande digitale platforms. Uiteraard zullen de big tech bedrijven er met hun enorme lobbybudgetten alles aan doen om maatregelen uit te stellen, te verwateren en mazen in de wet te creëren of op te zoeken. En natuurlijk zullen ze roepen dat dit negatieve impact heeft op de vrijheid van meningsuiting, maar het omgekeerde is waar: als we die maatregelen niet doorvoeren dan zullen juist bepaalde stemmen op sociale media overspoeld worden door bots en AI. Een belangrijke maatregel die we daarin bijvoorbeeld kunnen treffen is het verplichten van platforms om als standaard instelling een omgekeerd chronologische tijdlijn te hanteren, zodat je alleen berichten ziet van de accounts die jij zelf hebt gekozen.”
“Het tweede pad is regulering vooraf. Dat we, net als bij de invoering van nieuwe medicatie, aan nieuwe digitale platforms minimale vereisten stellen voordat ze de markt op mogen. En dat zou je niet alleen aan techneuten moeten overlaten, maar bijvoorbeeld ook aan ethici, antropologen en psychologen. Samen kunnen zij de kans dat een digitaal product als wapen tegen onze democratische samenleving wordt ingezet minimaliseren. Ten derde moeten we er zo snel mogelijk voor zorgen dat we minder afhankelijk worden van Amerikaanse en Chinese technologie en dat we onze eigen Europese not-for-profit alternatieven gaan ontwikkelen én gebruiken. En in dat gebruik moet de overheid vooroplopen. Want dan gaan ook de journalisten mee. En daarna volgt de rest van de gebruikers vanzelf.”
De hybride oorlog voeren we al
“Wat we ons misschien vaak niet realiseren is dat in een hybride oorlog, de frontlinie overal is. En dat iedereen in die frontlinie zit. Ook wij hier in Nederland. En dat gevoel van urgentie ontbreekt nog vaak. Want die oorlog die is er al. Rusland voert die hybride oorlog. En een hybride oorlog is vaak, zoals we ook gezien hebben in Oekraïne, een voorloper van een kinetische oorlog. Dus we moeten zorgen dat we weerbaarder worden. En dat is niet alleen investeren in tanks en drones, maar ook in de mindset en de wil van onze samenleving. Stel dat we straks een week lang geen stroom en daardoor ook geen internet meer hebben. Hoe vind je elkaar dan nog zonder je informatiekanalen? Waar haal je informatie vandaan? Hoe gaan we ons organiseren? Wie is waarvoor verantwoordelijk? Ik ben erg blij dat er nu in ieder geval een begin wordt gemaakt om daarover na te denken.”