De bijeenkomst bracht indringende inzichten van onder anderen pastor Jules Dresmé, oud-
burgemeester Pieter Broertjes en Thomas Schansman, vader van Quinn.
We spraken met Laurens van der Varst, senior onderzoeker bij het NIPV, over de belangrijkste lessen. Zijn conclusie is helder: “Als er één kern is, dan is het menselijkheid.”
De ramp stopt niet als de sirenes zwijgen
“Een gebeurtenis is vaak niet voorbij als hulpdiensten de incidentlocatie verlaten,” stelt Van der Varst. “Sterker nog: de nafase begint dan pas echt.” Juist in die periode – weken, maanden, soms jaren na een ramp – ligt volgens hem de grootste opgave. Die nafase vraagt om langdurige betrokkenheid. Niet dagen of weken, maar maanden en soms jaren. De ervaringen rond MH17, maar ook andere crises, laten zien hoe diep en langdurig de impact is. “Nazorg is echt hoofdzaak. Dáár wordt het verschil gemaakt voor mensen.”
Een veilige basis: structuur, menselijkheid en nabijheid
In de directe nasleep van een ramp is behoefte aan houvast. Een duidelijke structuur – met vaste overlegmomenten en heldere besluitvorming – helpt om rust en overzicht te creëren. Maar structuur alleen is niet voldoende. “Je moet het organiseren, maar je moet het ook voelen,” zegt Van der Varst.
Een effectieve aanpak in de nafase vraagt om duidelijke organisatie én menselijkheid. Structuur helpt om houvast te bieden in chaos:
- Zorg voor vaste overlegmomenten en een voorspelbaar ritme
- Richt een duidelijke besluitvormingsstructuur in
- Werk met één loket voor vragen en ondersteuning
Maar minstens zo belangrijk is de menselijke maat. “Crisismanagement is mensenwerk,” benadrukt Van der Varst. “Aandacht, erkenning en gezien worden als mens zijn essentieel. Heb oog voor detail en voor individuele behoeften.” Dat betekent ook: niet over mensen beslissen, maar mét hen. Nabestaanden en direct betrokkenen moeten actief betrokken worden bij keuzes die hen raken.
Een lange adem is onmisbaar
Een van de belangrijkste inzichten is dat herstel tijd kost – veel tijd. “De aandacht verslapt vaak na de eerste periode, maar voor betrokkenen begint het dan pas,” zegt Van der Varst. Hij wijst op andere langdurige crises, zoals de toeslagenaffaire, de aardbevingen in Groningen en corona. “De impact daarvan is nog steeds voelbaar. Dat vraagt om blijvende inzet en betrokkenheid.”
Gemeenschappelijk leiderschap: samen met nabestaanden
Een belangrijke les uit de masterclass is het belang van samenwerking met nabestaanden en direct betrokkenen. Niet praten over mensen, maar met mensen. “Neem initiatief, maar niet vanuit ‘wij bepalen wel even wat goed is’,” aldus Van der Varst. “Het gaat om samen optrekken. Wat hebben mensen nodig? Wat willen zij zelf?” De bijdragen van Thomas Schansman maakten duidelijk hoe belangrijk het is dat nabestaanden serieus worden genomen en invloed hebben op hoe processen verlopen.
Bescheiden leiderschap
Publieke leiders hebben volgens Van der Varst een cruciale rol in de nafase. Zij moeten zichtbaar zijn, nabij en beschikbaar, maar ook richting geven én gedupeerden beschermen.“ Je moet soms echt een hitteschild zijn voor slachtoffers en nabestaanden,” zegt hij. “Zorgen dat zij niet worden overladen door systemen, procedures of media-aandacht.” Dat vraagt om sensitief leiderschap: zichtbaar, betrokken en gericht op het wegnemen van druk. Voor publieke leiders is het de kunst om te weten wanneer zij naar voren moeten stappen en wanneer zij zich juist bescheiden moeten tonen.
Verbinding en rituelen geven houvast
Rouw is een persoonlijke reactie op een ingrijpend en dierbaar verlies. Die rouw komt in verschillende gedaanten, van woede en verontwaardiging, tot verdriet, pijn en berusting. Iedereen rouwt anders – en juist daarom vraagt het om maatwerk, aandacht en nabijheid.
Naast praktische ondersteuning is er ook behoefte aan betekenisgeving, aan zingeving. Zingeving speelt een belangrijke rol in het verwerken van ingrijpende gebeurtenissen. “Denk aan samen herdenken, een kaarsje opsteken, gezamenlijk eten of het oprichten van een monument,” zegt Van der Varst. “Dat helpt mensen om grip te krijgen op wat er is gebeurd. En onderschat het belang van gezamenlijkheid niet.” Ook het creëren van veilige ontmoetingsplekken voor nabestaanden draagt bij aan verwerking en steun
De bijdragen van pastor Jules Dresmé en Pieter Broertjes onderstreepten hoe belangrijk deze collectieve momenten zijn voor verwerking en verbondenheid.
Voorkom dat systemen de pijn vergroten
Een belangrijke les uit eerdere crises is het vermijden van onnodige bureaucratie. “De ramp zelf is al erg genoeg,” stelt Van der Varst. “Waak ervoor dat je als overheid het probleem niet vergroot.” In een periode van rouw en ontwrichting kunnen complexe procedures extra belastend zijn. Heldere communicatie, één aanspreekpunt en praktische ondersteuning zijn daarom essentieel. Mensen moeten worden begeleid, niet van het kastje naar de muur worden gestuurd. Eén vast loket of aanspreekpunt voor nabestaanden is cruciaal.
Veerkracht als gemeenschappelijke opgave
In het licht van toenemende dreigingen wordt veerkracht vaak genoemd als oplossing. Maar volgens Van der Varst is dat te simplistisch. “Veerkracht zit niet alleen in mensen zelf, maar ook in hun omgeving,” legt hij uit. “Het gaat om de combinatie van factoren: steun van anderen, toegang tot middelen, vertrouwen, ruimte om te handelen en perspectief.” Dat betekent dat het versterken van veerkracht een gezamenlijke verantwoordelijkheid is – van overheid, organisaties en samenleving.
Voorbereiden op het onvoorstelbare
Kun je je voorbereiden op een ramp? “Zeker kan dat, hoewel een ramp of crisis zich altijd anders aandient dan verwacht”, stelt Van der Varst. “Een noodpakket is nuttig, maar het is niet genoeg,” zegt hij. “Voorbereiding zit ook in sociale netwerken, vertrouwen en mentale weerbaarheid.” Juist die ‘zachte’ factoren maken het verschil in hoe mensen omgaan met ingrijpende gebeurtenissen.
Menselijkheid als leidraad
Als hij de lessen uit de masterclass in één zin moet samenvatten, hoeft Van der Varst niet lang na te denken: “Blijf altijd de mens zien. Dat klinkt simpel, maar in de praktijk is dat het moeilijkste wat er is.” In een tijd van toenemende onzekerheid en complexe crises is dat misschien wel de belangrijkste les: organiseer goed, maar verlies nooit de menselijke maat uit het oog.