Met ruim 8.000 professionals, 12.000 vrijwilligers en 135 buurthuiskamers verspreid over Nederland werkt het Leger des Heils dagelijks aan zorg, welzijn, gemeenschap én weerbaarheid.
Volgens Linda van Berkel, directeur Noodhulp- en Crisisorganisatie van het Leger des Heils, is
Margo Merts, programmadirecteur van ‘Geloven in de Buurt’ en Linda van Berkel, directeur Noodhulp- en Crisisorganisatie van het Leger des Heils.
die rol actueler dan ooit. “Wij zijn er voor mensen die vaak nergens anders meer terecht kunnen. Mensen die door het leven getraumatiseerd zijn geraakt, die te maken hebben met psychische problemen, verslaving, armoede of een combinatie daarvan. Maar juist daardoor kennen wij de kwetsbare kanten van onze samenleving heel goed. In tijden van crisis staan wij al met deze groep mensen in contact en kunnen wij direct noodhulp bieden.
Samen met Margo Merts, programmadirecteur van Geloven in de Buurt, bouwt zij voort op iets wat volgens hen al meer dan 150 jaar de kern van het Leger des Heils vormt: gemeenschapsvorming. Door gemeenschappen te vormen is er een blijvend netwerk waar mensen op kunnen terugvallen maar ook aan kunnen bijdragen, ook in tijden van crisis.
Meer dan een buurthuis
De 135 locaties van Geloven in de Buurt worden bewust geen wijkcentra genoemd, maar buurthuiskamers. “Een woord dat goed weergeeft wat we willen zijn: laagdrempelige ontmoetingsplekken waar ieder mens welkom is,” vertelt Merts. “Je komt niet binnen om een vraag te stellen en weer weg te gaan. Je mag onderdeel worden van de gemeenschap die daar aanwezig is.”
Die buurthuiskamers bevinden zich in voormalige kerkgebouwen, winkelpanden, buurtruimtes of soms zelfs in een vrijgekomen eengezinswoning. De ene locatie ontvangt dagelijks tien bezoekers, de andere meer dan vijftig. Wat ze gemeen hebben, is dat ze draaien om ontmoeting. Geen loket, maar een huiskamer. Geen anonieme dienstverlening, maar relaties. “Je leert elkaar kennen bij voornaam. Je weet wie er vandaag ontbreekt. Soms wordt iemand een beetje oma voor een ander. Soms ontstaan er vriendschappen. We hebben zelfs al huwelijken zien ontstaan.”
De buurthuiskamers richten zich op vier thema’s: eenzaamheid, armoede, gezondheid en zingeving:
- Bij eenzaamheid draait het om community-vorming. Mensen leren hun buren kennen en bouwen een netwerk op van mensen die naar elkaar omzien.
- Bij armoede wordt gewerkt met tweedehands kledingwinkels, voedselinitiatieven en ondersteuning bij financiële problemen. Maar altijd vanuit wederkerigheid. “Wij geloven niet in simpelweg uitdelen,” zegt Merts. “Niet omdat mensen geen hulp nodig hebben, maar omdat waardigheid belangrijk is. Die twee euro die iemand betaalt voor een goede spijkerbroek is niet het verdienmodel. Die twee euro zorgt ervoor dat iemand iets terug kan doen en in zijn waarde blijft.” Ook schuldhulppreventie speelt een belangrijke rol. Vrijwilligers en partners helpen mensen om financiële problemen vroegtijdig te signaleren en aan te pakken.
- Het derde thema is gezondheid. Niet door mensen te vertellen wat er allemaal mis is, maar door samen kleine stappen te zetten. “Wij weten ook wel dat veel bezoekers kampen met stress, overgewicht of een hoge bloeddruk. Het gaat erom dat je samen kijkt wat wél mogelijk is. Gezond eten met een kleine beurs. Wandelen. Bewegen. Praten over mentale gezondheid.”
- Het vierde thema is zingeving. “We zijn een christelijke organisatie,” zegt Merts. “Maar zingeving gaat voor ons vooral over de vraag: waarom mag ik er zijn? Welke waarde heb ik? Wat kan ik bijdragen aan anderen?”
Iedereen doet ertoe
Onder al die activiteiten liggen drie kernwaarden die volgens het Leger des Heils bepalend zijn voor het succes van de buurthuiskamers.
- De eerste is dat iedereen ertoe doet: Iedereen heeft het recht om gezien te worden en om mee te doen.
- De tweede is wederkerigheid: “Niemand wil alleen maar ontvangen. Iedereen wil iets kunnen bijdragen. Dat is essentieel voor menselijke waardigheid.”
- De derde is inclusiviteit: “Of je nu christen bent, moslim, ongelovig of iets anders: iedereen mag aanschuiven. In sommige buurthuiskamers vieren we samen de iftar en vieren onze moslimburen vervolgens weer kerst met ons mee. Dat is de samenleving die wij voor ons zien.”
Waarom buurthuiskamers ook noodsteunpunten kunnen zijn
De groeiende aandacht voor weerbaarheid heeft ervoor gezorgd dat de buurthuiskamers ook vanuit een ander perspectief worden bekeken. Toen de overheid begon na te denken over lokale noodsteunpunten voor crises, viel Van Berkel iets op. “Wij hebben al 135 plekken waar mensen nu al naartoe komen. Niet alleen tijdens een crisis, maar iedere dag. Ook in tijd van nood willen we beschikbaar zijn voor onze bezoekers.”
Volgens haar zit de meerwaarde niet alleen in informatievoorziening. “Mensen komen niet alleen voor informatie. Ze komen in tijden van nood, omdat ze bang zijn, omdat hun eten op is, omdat ze zich zorgen maken over hun kinderen, omdat een situatie hen herinnert aan oorlog of trauma’s die ze eerder hebben meegemaakt.”
Daarom ziet het Leger des Heils de buurthuiskamers als natuurlijke plekken voor psychosociale ondersteuning tijdens en na een crisis. “In een crisis gaat het uiteindelijk niet alleen over draaiboeken. Het gaat over medemenselijkheid.”
De kracht van bekende gezichten
Tijdens corona werd die kracht zichtbaar. Terwijl veel wijkvoorzieningen hun deuren moesten sluiten, bleven de buurthuiskamers van het Leger des Heils actief. “We hebben twee jaar lang maaltijden uitgedeeld,” vertelt van Berkel. “Niet alleen voor het eten, mensen wilden een praatje maken, contact houden en gezien worden.”
Ook voor gezinnen die al kwetsbaar waren, bleven de buurthuiskamers een belangrijk vangnet. “Juist die gezinnen die niemand anders hadden, konden we blijven volgen. We konden zien hoe het ging. Even zwaaien door het raam. Kinderen laten spelen in onze buurthuiskamers. Dat soort dingen lijken klein, maar maken een enorm verschil.”
Dezelfde kracht werd zichtbaar na een tragische gebeurtenis in Amsterdam-Noord, waar een jong meisje door zelfdoding om het leven kwam. De impact op de wijk was enorm. Bewoners zochten steun, wilden hun verhaal kwijt en hadden behoefte aan een plek waar ze samen konden komen. De buurthuiskamer bleek die plek te zijn. “Wat je ziet, is dat mensen in een crisis niet op zoek gaan naar een onbekende locatie,” zegt Merts. “Ze gaan naar een plek die ze kennen en waar bekende gezichten zijn.” In de dagen na het incident kwamen buurtbewoners, hulpverleners, vertegenwoordigers van de gemeente en slachtofferhulp samen in de buurthuiskamer. Er was ruimte voor gesprekken, verdriet, herinneringen en vragen. Niet vanuit een formeel loket, maar vanuit menselijke nabijheid.
Juist daarin schuilt volgens het Leger des Heils de kracht van deze locaties. Ze bieden niet alleen praktische ondersteuning, maar ook iets wat in crisissituaties minstens zo belangrijk is: een vertrouwde gemeenschap waar mensen elkaar kunnen vinden, ondersteunen en samen betekenis kunnen geven aan ingrijpende gebeurtenissen. Ook na de ramp, eens de tijdelijke crisisstructuren worden afgebroken en het leven weer ‘z’n gewone gang gaat’, blijven de buurthuiskamers actief.
12.000 vrijwilligers als fundament
Een belangrijke pijler onder het werk zijn de vrijwilligers. Verspreid over Nederland zetten duizenden mensen zich in voor het Leger des Heils. Sommigen koken, anderen organiseren activiteiten, beheren kledingwinkels of begeleiden bezoekers.
Daarnaast zijn er de zogenoemde dragende vrijwilligers. “Dat zijn mensen die verantwoordelijkheid kunnen dragen,” legt Merts uit. “Mensen die een dag kunnen coördineren, conflicten kunnen oplossen of bezoekers kunnen ondersteunen bij ingewikkelde vragen.” Juist die groep is lastig te vinden.
“We hebben genoeg mensen die koffie willen schenken, maar iemand die twee uur per week financiële brieven wil doornemen met bezoekers, die moet je echt zoeken.”
Van Berkel ziet daarin ook een kans. “Steeds meer bedrijven denken na over hun maatschappelijke rol. Veel organisaties hebben medewerkers die tijdens een crisis niet direct nodig zijn voor hun primaire processen. Waarom zouden zij zich niet nu al verbinden aan een buurthuiskamer in hun wijk?”
Een andere kijk op kwetsbaarheid
Een opvallend punt dat tijdens het gesprek meerdere keren terugkomt, is de vraag wat kwetsbaarheid eigenlijk betekent. Volgens Merts wordt er vaak automatisch gekeken naar mensen met weinig geld of een zorgachtergrond. “Maar ik vraag me regelmatig af wie nu eigenlijk het meest weerbaar is.”
Ze noemt een voorbeeld: “veel van onze bezoekers hebben al meegemaakt dat hun stroom werd afgesloten of dat er geen geld was voor boodschappen. Zij weten hoe je overleeft. Terwijl mensen in welgestelde wijken soms nog nooit echte tegenslag hebben meegemaakt. Dat betekent niet dat de ene groep sterker is dan de andere,” benadrukt ze, “maar weerbaarheid zit niet alleen in geld of opleiding. Het zit ook in ervaring, gemeenschap en het vermogen om samen moeilijke tijden door te komen.”
Onze ambitie: samenredzaamheid bouwen vóór de crisis
Voor de komende jaren wil Geloven in de Buurt verder groeien. Er komt meer aandacht voor jeugd en jongeren, meer samenwerking met bibliotheken, kerken en andere maatschappelijke partners en uitbreiding naar nieuwe locaties.
Maar de belangrijkste ambitie gaat over iets anders. “Wij willen dat buurtbewoners elkaar weer leren kennen,” zegt van Berkel. “Niet pas wanneer er iets misgaat, maar nu.” Volgens haar ligt daar een gezamenlijke opdracht voor bewoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden. “Laten we zorgen dat mensen elkaar kennen. Dat er verbindingen ontstaan tussen draagkracht en draaglast. Dat mensen die veel kunnen geven onderdeel worden van dezelfde gemeenschap als mensen die ondersteuning nodig hebben.”
De buurthuiskamers van het Leger des Heils zijn geen project voor kwetsbare mensen. Ze zijn een oefenplaats voor een weerbare samenleving. Een plek waar mensen elkaar leren kennen voordat ze elkaar nodig hebben. Want uiteindelijk is een sterke gemeenschap misschien wel het belangrijkste noodpakket dat een wijk kan hebben.