WARSCHAU – Desinformatie is geen op zichzelf staand probleem van sociale media, maar een integraal onderdeel van hybride oorlogsvoering. Dat was de centrale boodschap tijdens de studiereis van de Kopgroep-bijeenkomst in Warschau, waar experts van het Poolse Disinformation Analysis Centre (Ośrodek Analizy Dezinformacji), onderdeel van NASK, hun visie op digitale dreigingen, buitenlandse beïnvloeding en nationale weerbaarheid presenteerden.
De presentaties maakten duidelijk dat Polen zichzelf ziet als een frontstaat aan de oostflank van de NAVO en de Europese Unie. Vanuit die positie wordt het land volgens de onderzoekers niet alleen geconfronteerd met militaire dreigingen, maar ook met cyberaanvallen, sabotage, beïnvloedingsoperaties en grootschalige desinformatiecampagnes.
Leven in de grijze zone
Volgens de Poolse experts bevindt hun land zich al geruime tijd in wat zij omschrijven als een “grijze zone”: een situatie waarin vijandige activiteiten plaatsvinden zonder dat sprake is van een formele oorlog. Hybride oorlogsvoering bestaat volgens hun analyse uit een combinatie van economische druk, militaire provocaties, sabotage, cyberaanvallen en informatie-operaties. Deze instrumenten worden niet afzonderlijk ingezet, maar versterken elkaar. Het doel is niet zozeer het veroveren van grondgebied, maar het ondermijnen van vertrouwen, stabiliteit en maatschappelijke samenhang.
Tijdens de presentatie werd gesteld dat Polen de afgelopen jaren te maken heeft gehad met sabotage-incidenten, drone-inbreuken op het luchtruim, cyberaanvallen op kritieke infrastructuur en grootschalige beïnvloedingscampagnes. Hoewel deze activiteiten afzonderlijk misschien beperkt lijken, vormen ze volgens de onderzoekers gezamenlijk een voortdurende druk op de Poolse samenleving. De uiteindelijke doelstellingen van dergelijke operaties zouden zijn om de steun voor Oekraïne te verzwakken, het vertrouwen in NAVO en Europese Unie aan te tasten en Polen neer te zetten als een chaotisch, bedreigd en intern verdeeld land.
Een gespecialiseerde organisatie tegen desinformatie
Om die dreigingen het hoofd te bieden heeft Polen een gespecialiseerd Disinformation Analysis Centre opgezet. Het centrum werkt met verschillende teams die ieder een specifieke taak hebben binnen de bestrijding van desinformatie.
Een Rapid Response and Disinformation Detection Team houdt zich bezig met voortdurende monitoring van het online informatielandschap. Hun taak is om nieuwe campagnes vroegtijdig te signaleren en snel te analyseren.
Daarnaast onderzoekt het Narrative Trend Analysis andFact-checking Team welke verhalen en boodschappen zich online verspreiden en hoe deze zich ontwikkelen. Een derde team, het External Threat Analysis Team, richt zich specifiek op buitenlandse beïnvloedingsoperaties. Daarbij werden Rusland en China expliciet genoemd als landen waarvan informatieactiviteiten worden gevolgd.
Een vierde team analyseert complete desinformatiecampagnes. Daarbij wordt gekeken naar netwerken van accounts, onderlinge verbindingen, geautomatiseerde verspreiding en mogelijke coördinatie achter online activiteiten.
Continue monitoring van sociale media
De onderzoekers benadrukten dat hun centrum niet uitsluitend afhankelijk is van meldingen van burgers. Het grootste deel van het werk bestaat uit continue monitoring van sociale media en online platforms.
Meldingen die worden onderzocht vallen grofweg uiteen in drie categorieën:
- het imiteren van publieke figuren of instellingen;
- manipulatieve content, vaak ondersteund door AI-systemen of gecoördineerde beïnvloedingsactiviteiten;
- expliciet onjuiste of misleidende informatie.
Daarnaast kunnen burgers zelf verdachte inhoud melden via een nationaal meldpunt. Op die manier probeert Polen een combinatie van geautomatiseerde detectie en maatschappelijke signalering te gebruiken.
Wanneer een incident een informatieoorlog wordt
Een belangrijk onderdeel is de analyse van de manier waarop fysieke gebeurtenissen vrijwel onmiddellijk worden gevolgd door online beïnvloedingscampagnes.
Een voorbeeld daarvan betrof vandalisme waarbij monumenten in Poolse steden met de kleuren van de Oekraïense vlag werden beklad. Volgens de presentatie verschenen vrijwel direct berichten waarin Oekraïners verantwoordelijk werden gehouden voor de vernielingen. Tegelijkertijd werden boodschappen verspreid die historische spanningen tussen Polen en Oekraïne benadrukten.
Een tweede voorbeeld betreft cyberaanvallen op kritieke infrastructuur, waaronder pogingen om watersystemen aan te vallen. Volgens de onderzoekers ontstonden online vrijwel direct narratieven waarin werd beweerd dat de Poolse overheid de situatie niet onder controle had, dat NAVO geen bescherming bood en dat steun aan Oekraïne Polen onveilig maakte.
Een derde voorbeeld ging over Russische drone-incidenten nabij of boven Pools grondgebied. Ook daar zagen de onderzoekers een snelle golf van online berichten die volgens hen gericht waren op het creëren van verwarring en onzekerheid.
De opkomst van AI-gestuurde beïnvloeding
Een ander belangrijk thema is de groeiende rol van kunstmatige intelligentie in informatie-operaties. Onder de naam OperationOverload presenteerden de onderzoekers voorbeelden van campagnes die volgens hen gericht zijn tegen Polen en andere NAVO-landen.
Deze campagnes maken gebruik van verschillende technieken. Zo worden bekende mediabedrijven nagebootst om nepnieuws geloofwaardiger te maken. Ook worden AI-gegenereerde afbeeldingen, video’s en teksten ingezet om professionele content te produceren tegen minimale kosten.
Vervolgens wordt de verspreiding versterkt door netwerken van bots en geautomatiseerde accounts op sociale media. Daardoor kan een relatief kleine groep actoren de indruk wekken dat een bepaald standpunt breed wordt gedeeld.
Volgens de Poolse onderzoekers verschuift de informatieoorlog daardoor van het verspreiden van afzonderlijke leugens naar het beïnvloeden van emoties, percepties en maatschappelijke discussies.
Angst als strategisch wapen
De meest voorkomende thema’s in deze campagnes zijn opvallend consistent. Ze richten zich vaak op het aanwakkeren van angst voor maatschappelijke onrust, politiek geweld of terroristische aanslagen.
Daarnaast worden politici persoonlijk aangevallen en worden landen, bevolkingsgroepen of bondgenoten tegen elkaar uitgespeeld. Het doel is volgens de onderzoekers het creëren van wantrouwen in instituties en het vergroten van maatschappelijke verdeeldheid.
Daarmee verschuift de strijd volgens de Poolse experts naar wat zij de “verborgen frontlinie” noemen: het informatiedomein waarin burgers dagelijks nieuws consumeren, meningen vormen en politieke keuzes maken.
Nationale veiligheid in het digitale tijdperk
In de Poolse visie zijn sabotage, cyberaanvallen, drone-incidenten, AI-gegenereerde propaganda en sociale-media-operaties verschillende onderdelen van één en dezelfde hybride dreiging.
Voor de aanwezige kopgroep-deelnemers vormde de bijeenkomst daarmee niet alleen een inkijk in de Poolse aanpak, maar ook een waarschuwing. In een tijd waarin geopolitieke spanningen, kunstmatige intelligentie en sociale media steeds sterker met elkaar verweven raken, wordt de verdediging van democratische samenlevingen volgens de Poolse experts voor een belangrijk deel uitgevochten in het informatiedomein.
Wat vroeger propaganda werd genoemd, geldt vandaag de dag steeds vaker als een volwaardig instrument van moderne oorlogsvoering.