Eén crisis, meerdere regio’s: de zorg wil daarop inspelen
Crises veranderen. Ze duren langer, worden complexer en raken steeds vaker meerdere regio’s en sectoren tegelijk. Voor de zorg betekent dat een fundamentele vraag: hoe zorg je ervoor dat de reguliere zorg blijft functioneren wanneer stroom, water of digitale systemen uitvallen – al dan niet tegelijkertijd, en personeel en capaciteit onder druk komen te staan? Volgens Joyce Nellissen, strategisch adviseur bij GGD GHOR Nederland, vraagt dat om meer dan goede regionale crisisplannen. Het vraagt om een weerbare zorgketen die bovenregionaal en ook landelijk kan samenwerken en besluiten kan nemen.
“Wat wij merken is dat er nieuwe dreigingen zijn, die steeds vaker langer duren, complexer zijn, niet alleen één regio raken en ook meerdere sectoren raken.” De maatschappelijke, technologische en ecologische ontwikkelingen, maar ook de geopolitieke situatie, maken volgens haar duidelijk dat de zorg zich op een andere werkelijkheid moet voorbereiden.
Daarbij ziet Nellissen een aantal kwetsbaarheden die samenkomen. De zorg is sterk afhankelijk van vitale voorzieningen zoals water en elektriciteit. Tegelijkertijd is er personeelskrapte. En wanneer meerdere regio’s tegelijkertijd door een crisis worden geraakt, ontstaat een ingewikkelde vraag: wie bepaalt waar schaarse zorgcapaciteit het hardst nodig is? De huidige crisisbeheersingsstructuur is vooral ingericht op een crisis binnen één regio. Een langdurige of bovenregionale crisis vraagt om aanvullende afspraken over informatie, capaciteit, besluitvorming en prioritering.
Aan die ontwikkeling wordt inmiddels concreet gewerkt. GGD GHOR Nederland zet samen met zorgpartners, veiligheidsregio’s en openbaar bestuur in op een sterkere bovenregionale en landelijke samenwerking. Het doel is om informatie, capaciteit en besluitvorming effectiever te organiseren wanneer een crisis de grenzen van één regio overstijgt ongeacht wat de oorzaak is van de dreiging (all hazard-benadering).
Een belangrijk initiatief is de Coalitie Weerbare Zorg, waarin GGD GHOR Nederland samenwerkt met het Landelijk Netwerk Acute Zorg, de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen, de universitair medische centra en het Calamiteitenhospitaal. De coalitie richt zich op de vraag wat er gezamenlijk nodig is om de zorg tijdens grootschalige en langdurige crises zo lang mogelijk toegankelijk te houden, met een passende kwaliteit. Daarom bood de coalitie onlangs een strategische werkagenda aan de Directeur Generaal Barbara Goezinne van het ministerie van VWS.
Deze strategische werkagenda van de coalitie kent vijf programmalijnen: vitale randvoorwaarden-en digitale continuïteit, ketenbrede zorgcapaciteit, weerbare zorgprofessionals en civiel-militaire samenwerking. Het zijn thema’s die afzonderlijk belangrijk zijn, maar juist in samenhang bepalend worden voor de weerbaarheid van de zorg. De Coalitie Weerbare Zorg zoekt nadrukkelijk de verbinding met de betrokken ministeries. Want als het gaat om bovenregionale samenwerking, besluitvorming en randvoorwaarden, zijn ook landelijke afspraken nodig. Tegelijkertijd moet de uitvoering geworteld zijn in de praktijk. Daarom worden alle relevante veldpartijen uit de zorg betrokken bij de verdere uitwerking van de agenda. Weerbaarheid ontstaat immers niet aan één overlegtafel, maar in de gezamenlijke voorbereiding van de hele zorgketen.
Weerbaarheid wordt concreet als systemen onder druk komen te staan
Neem langdurige stroomuitval. Dan gaat het niet alleen om de vraag of een ziekenhuis een noodstroomvoorziening heeft. Ook communicatie en informatievoorziening moeten blijven functioneren. Regionale en bovenregionale partners moeten elkaar kunnen bereiken en over vergelijkbare informatie beschikken. En zorginstellingen bereiden zich voor over hoe zij bijvoorbeeld omgaan met digitale patiëntendossiers als systemen tijdelijk niet beschikbaar zijn.
Ook hybride en de militaire dreiging maakt de opgave concreet. De zorg kan gevolgen van een conflict al merken voordat er sprake is van een directe crisis in Nederland. Denk aan gewonden die vanuit een conflictgebied in Nederland worden opgevangen. Dat vraagt niet alleen capaciteit binnen de zorg, maar ook afspraken over vervoer, opvang, verdeling en samenwerking tussen zorg en veiligheidsregio’s.
“GHOR zorgt ervoor dat hierover afspraken tussen deze partijen worden gemaakt omdat voor een effectieve zorgketen afspraken nodig zijn die verder gaan dan afspraken over de continuïteit van hun eigen organisatie en branche. moet uiteindelijk ook besluiten durven te nemen die verder gaan dan je eigen organisatie”, zegt Nellissen. Juist daar ligt volgens haar nog een belangrijke ontwikkelopgave. Bij een langdurige crisis kan het nodig zijn om schaarse capaciteit ook bovenregionaal te verdelen. Daarvoor zijn niet alleen goede samenwerking en informatie nodig, maar ook duidelijke afspraken over mandaat en besluitvorming over de regiogrenzen heen.
Corona bewees dat het kan. Nu zetten we het om naar blijvende slagkracht
De coronacrisis heeft laten zien dat landelijke samenwerking mogelijk is wanneer de urgentie groot is. Inmiddels zijn daar ook structurelere vormen uit voortgekomen. Zo is er een landelijk patiënten coördinatie- en spreidingsplan en is voor infectieziektebestrijding een structuur ingericht waarmee kan worden opgeschaald, bijvoorbeeld voor vaccinatie en coördinatie.
De volgende stap is om die slagkracht niet alleen voor infectieziekten beschikbaar te hebben, maar ook voor andere typen crises. “We proberen nu een lans te breken om uiteindelijk ook voor alle soorten crises na te gaan wat er extra in wettelijke bevoegdheden kan worden georganiseerd.” Want wanneer de druk op de zorg groot wordt, kunnen keuzes nodig zijn die het belang van één organisatie overstijgen.
Ook inwoners maken deel uit van een weerbare zorg
Weerbare zorg gaat volgens Nellissen niet alleen over organisaties en systemen. Ook inwoners hebben een rol. Zeker voor mensen die afhankelijk zijn van medische apparatuur kan een verstoring van voorzieningen grote gevolgen hebben. Daarom wordt gekeken naar handelingsperspectieven waarmee kwetsbare mensen zich de eerste 48 tot 72 uur zo veel mogelijk zelf kunnen redden.
Daarnaast wordt gewerkt aan manieren waarop mensen die zelf in de zorg willen bijdragen, dat ook daadwerkelijk kunnen doen. De Nationale Zorgreserve is daar een voorbeeld van. Voor Nellissen betekent weerbaarheid daarom ook dat inwoners niet alleen worden gezien als mensen die beschermd of geholpen moeten worden, maar als onderdeel van de oplossing.
2027: van losse werelden naar één weerbare zorgketen
Als Nellissen vooruitkijkt naar 2027–2030, ziet zij drie belangrijke ambities: een weerbare zorgketen, versterkte effectievebovenregionale en landelijke crisisbeheersing en een professionele en toekomstbestendige GHOR.
Een belangrijke stap is dat regio’s bovenregionaal informatie over de zorg kunnen delen en dat er een landelijk zorgbeeld ontstaat. Ook moet duidelijker worden wat de impact is van bijvoorbeeld stroomuitval, extreem weer, klimaatverandering en civiel-militaire dreiging op de zorg. Niet alleen om te weten wat er mis kan gaan, maar vooral om te weten wat er nodig is om de zorg overeind te houden.
Daarvoor is samenwerking de sleutel. “We kunnen alleen maar een dergelijke crisis aan als we samen de verbindingen leggen tussen al deze branches (zoals Rijksoverheid, Waterschappen en Energie) en binnen onze sector.” De GHOR heeft daarin volgens Nellissen een bijzondere positie, op het snijvlak van veiligheidsregio, zorg en openbaar bestuur. Juist daar moeten verschillende werelden bij elkaar komen – niet alleen tijdens een crisis, maar vooral ook in de voorbereiding erop. Make friends, before you need them.
Dat maakt het werk complex. Er zijn veel organisaties, belangen en overlegstructuren. Maar volgens Nellissen is juist dát de opgave: de verbindingen leggen voordat ze onder druk komen te staan. “Iedereen begrijpt wel dat we het samen moeten doen. De kunst is om dat ook zo te organiseren dat we er in een crisis daadwerkelijk op kunnen bouwen.”
Vooruitkijken is nu handelen
Een weerbare zorgketen ontstaat daarmee niet op het moment dat de crisis uitbreekt. Ze wordt opgebouwd in de afspraken, informatievoorziening, samenwerkingsverbanden en handelingsperspectieven die daarvoor al zijn georganiseerd. De ambitie is helder: een zorgketen die ook onder langdurige en grote druk blijft functioneren – en die weet wie wanneer aan zet is.