De tragedie liet diepe sporen na binnen de organisatie en werd voor Marc Castellnou een belangrijke drijfveer om beter te begrijpen waarom sommige natuurbranden zich plotseling anders gedragen dan verwacht. Ruim vijftien jaar later is Castellnou daarom ook gepromoveerd op onderzoek naar de wisselwerking tussen vuur en atmosfeer. Zijn centrale vraag: hoe kunnen brandweerlieden eerder herkennen dat een natuurbrand op het punt staat zich extreem en onvoorspelbaar te gedragen?
Van praktijkervaring naar wetenschap
Nederlandse brandweerlieden lopen naar de heidebrand nabij Ede (2025) om een weerballon in de rookpluim op te laten. Bron: Brian Verhoeven (NIPV).
Castellnou is oprichter en hoofd van GRAF, de gespecialiseerde natuurbrandeenheid van de Catalaanse brandweer (Bombers) dat sinds 1999 bestaat. Daarin werkt hij onder andere als strategisch natuurbrandanalist, waardoor hij zich al jarenlang bezighoudt met de analyse van grote een complexe natuurbranden. Daarin merkte hij steeds vaker dat sommige natuurbranden zich niet gedragen volgens de gangbare modellen of rekenregels voor brandverspreiding.
Bij een normale natuurbrand wordt het brandgedrag beïnvloed door de brandstof (beschikbare vegetatie), het terrein (denk aan hellingen) en de heersende weersomstandigheden. Maar bij intensere natuurbranden en bepaalde omstandigheden in de atmosfeer kan er wat extra’s gebeuren: de natuurbrand beïnvloedt zelf de atmosfeer. Hierdoor ontstaat een koppeling tussen de brand en de atmosfeer. De hitte en rook veroorzaken krachtige opstijgende luchtstromen die vervolgens versterkt worden doordat de brand lokaal de atmosfeer verandert. Dit kan vervolgens de luchtstromingen rondom de brand veranderen, waardoor het vuur zich sneller en soms in onverwachte richtingen kan verspreiden. Dit soort natuurbranden worden ook wel convectieve natuurbranden genoemd. Juist de abrupte veranderingen bij een dergelijke brand vormen een risico voor brandweerlieden én burgers: een situatie die beheersbaar lijkt, kan binnen korte tijd omslaan naar een gevaarlijk incident.
Eerder signaleren dat een brand escaleert
In zijn promotieonderzoek onderzocht Castellnou hoe rookpluimen van natuurbranden zich ontwikkelen en welke atmosferische omstandigheden daarbij een rol spelen. Hiervoor werden door de Catalaanse brandweerlieden onder meer metingen uitgevoerd in en rond natuurbranden, hoofdzakelijk met behulp van kleine weerballonnen die bij het vuur werden opgelaten.
Met behulp van deze metingen, zijn verschillende soorten convectieve branden geïdentificeerd die onder andere zijn gekoppeld aan het voorkomen van zogeheten pyrocumulus of in extreme gevallen pyrocumulonimbus wolken. Dit zijn wolken die gevormd worden door de natuurbrand zelf en verbonden zijn met de stijgende luchtstromen binnenin de rookpluim van de brand.
Een belangrijke conclusie is dat al vóór de vorming van dergelijke wolken signalen zichtbaar kunnen zijn dat een brand extremer gedrag kan gaan vertonen. Het onderzoek biedt daarmee aanknopingspunten om een mogelijke escalatie eerder te herkennen. Voor de brandweer is dat misschien wel de belangrijkste opbrengst. Hoewel alle natuurkunde achter deze extreme natuurbranden nog lang niet volledig wordt begrepen, is men in staat eerder te herkennen dat er onzekerheid verschijnt binnen het scenario van de natuurbrand. Hierdoor kan men maatregelen nemen om meer zekerheid op te zoeken, bijvoorbeeld door de inzet aan te passen en middelen te verplaatsen of door brandweerlieden tijdig uit risicogebieden terug te trekken en burgers verder vooruit in ruimte en tijd in veiligheid te brengen. Dit zorgt er niet per definitie mee dat een brand makkelijker bestreden kan worden, maar wel dat de bestrijding – ook bij een onbeheersbare brand - zo veilig en effectief mogelijk plaats kan vinden en de effecten van de brand zoveel mogelijk beperkt kunnen worden.
Ook relevant voor Nederland
Hoewel natuurbranden in Nederland in principe minder groot zijn dan in Zuid-Europa, zijn ook hier al convectieve natuurbranden waargenomen waarbij het brandgedrag (onverwacht) veranderde en extremer werd. Een voorbeeld daarvan is de natuurbrand op de Strabrechtse Heide in 2010. Juist daarom zijn de inzichten uit het onderzoek van Marc Castellnou ook voor Nederland relevant.
Met langere perioden van droogte en hitte neemt ook in Nederland de kans op dergelijk grillig brandgedrag toe. Het relatief natte klimaat zorgt ervoor dat er veel biomassa is dat tijdens droge en hete perioden beschikbaar wordt om te branden. Dit maakt dat een brand ook sneller zijn eigen weer kan maken. Vanwege de hoge bevolkingsdichtheid in Nederland kunnen zulke natuurbranden ook snel een grote impact hebben. De belangrijkste les voor crisisbeheerders uit het onderzoek van Castellnou is daarom ook eenvoudig: hoe eerder je een omslag in brandgedrag kunt herkennen, hoe meer tijd er is om maatregelen te nemen. Juist die tijdswinst kan tijdens een natuurbrand van groot belang zijn, vooral in een land als Nederland waar mens en natuur sterk met elkaar zijn verweven.
Marc Castellnou presenteerde zijn promotieonderzoek naar de koppeling tussen de groei van vuurpluimen en atmosferische omstandigheden. Ook Nieuwsuur besteedde aandacht aan zijn werk en aan de mogelijkheden om extreem grote natuurbranden beter te voorspellen.
Bronnen