"Daarna kun je dan kijken hoe je als gemeente de kritieke processen die echt noodzakelijk zijn, door kunt zetten," vervolgt Heerkens die naast voorzitter van het Landelijk Netwerk Bevolkingszorg (LNB) ook gemeentesecretaris van Oost Gelre is. "De gemeentesecretaris is hier misschien wel de aanjager van. Juist om ervoor te zorgen dat het niet alleen via de veiligheidskolommen binnen de gemeente-organisatie binnenkomt. Veiligheidsregio’s zijn veel verder en beter uitgerust om zich voor te bereiden op crises. De gemeente doet het erbij. Dat klinkt gek, want het is niet erbij. Het is essentieel om de toekomst van je gemeente te kunnen borgen.”
“Zelf ben ik betrokken geweest bij een incident in Apeldoorn als operationeel leider. Daar zat een wijk drie tot vier dagen zonder gas in de winter. De hulpdiensten rukten uit voor de acute fase, maar wanneer neemt de gemeente het over? En wat neem je dan precies over? Ga je betalen voor het douchen bij het zwembad voor alle inwoners uit die wijk? Of zeg je: kijk of je bij familie terechtkunt? Uiteindelijk hebben we gestuurd op zelfredzaamheid en samenredzaamheid. Mensen redden zich prima, behalve de kwetsbaren. Daar heb je gesprekken over met woningbouwcorporaties en je eigen mensen van het sociaal domein.”
Geen papieren tijgers
“Waar je voor moet uitkijken is dat draaiboeken papieren tijgers worden. Het is veel belangrijker om met elkaar te oefenen. Maar ook duidelijke afspraken te maken over wie mag nu iets beslissen. Is dat iemand op de werkvloer? Is het uiteindelijk de burgemeester die een keuze maakt? Maak goede afspraken over wie wat mag doen op welk moment. De handreikingen van de VNG en de Veiligheidsregio’s zijn een middel om het juiste gesprek intern te voeren. Maar als je denkt dat de handreiking concrete acties beschrijft die je zou moeten doen, dan kom je bedrogen uit. Elke gemeente is anders in zijn kritieke processen en anders in het dienstverleningsniveau dat jouw college en je gemeenteraad willen hebben tijdens een crisis. Daar moet je met elkaar het goede gesprek over voeren. Je ziet overigens bij gemeentes dat ze elkaar enorm vertrouwen op professionaliteit op het moment dat de nood aan de man is.”
De voorbereiding van gemeentelijke organisaties
“Toen de Oekraïne-oorlog uitbrak, heb ik gezien hoe snel wij als organisatie klaar konden staan. Binnen 24 uur hadden we zaken geregeld. Maar dat was met een relatief klein team en het raakte onze eigen organisatie niet. Op het moment dat je in een regio zit waar geen stroom is, waar geen water is, waar geen gas is, maar je hebt wel reguliere dienstverlening te doen, wordt het ingewikkelder. Daar hebben we denk ik nog onvoldoende geoefend.
Voorbeeld: “Laatst was er een oefening in een gemeente met een noodsteunpunt. Dan kom je er bijvoorbeeld achter dat je wel een noodaggregaat hebt aangeschaft, maar op het moment dat de crisis zich voordeed, deed het apparaat het niet. Ze wilden ook testen of de crisiscommunicatielijn werkt via Starlink, maar zonder stroom ook geen communicatie. Het doel was om te zien of je zo’n noodsteunpunt op het moment van crisis opgestart krijgt in samenspraak met je inwoners. Wat doet de gemeenschap zelf? Wat doet het dorpshuis? En waar sta je als gemeente voor aan de lat? Dat soort oefeningen zijn dus echt zeer belangrijk.”
De uitdaging voor gemeentesecretarissen
“Als ik naar de interne gemeente-organisatie kijk, ben ik als gemeentesecretaris de aanjager, de motivator van mijn managers en teamleiders om het gesprek te voeren over wat nou je kritieke processen zijn. Zorg dat mensen zich bewust worden: als wij twee, drie weken niets digitaals kunnen doen, welke processen moeten dan doorgaan? Kunnen we van digitaal naar analoog schakelen? Kunnen we registraties overzetten? Wat betekent het als je medewerkers allemaal 50 kilometer of verder van je gemeente wonen? Kunnen ze dan überhaupt nog naar kantoor komen?”
“Als je die kritieke processen in beeld hebt, gaat het over de vraag: hebben we voldoende middelen en menskracht om dit tijdens een crisis door te zetten? Kunnen we samenwerken met collega-gemeenten? Want dit gaat over gemeentegrenzen heen. Het zou heel vreemd zijn als ik iets anders organiseer dan mijn buren. Zoals we ook leerden in de coronatijd, toen de ene gemeente de regels anders interpreteerde dan de andere. En tegelijkertijd heb je het gesprek met je college en je raad: wat vinden jullie het minimale dienstverleningsniveau? En zijn jullie bereid daar middelen voor beschikbaar te stellen?”
“En dan komt de grootste uitdaging: het ‘top-of-mind’ houden van die weerbaarheidsopgave. Niet gaan rusten op het moment dat je afdeling dienstverlening het bedrijfscontinuïteitsplan heeft opgeleverd. Hoe ga je borgen dat je intern die kritieke processen periodiek oefent? Hoe ga je periodiek samen met de veiligheidsregio’s oefenen? En hoe zorg je dat het bij inwoners top-of-mind blijft?”
“Volgens mij begint het bij bewustwording,” zegt Heerkens tenslotte. “Eigenlijk moet je vandaag bezig zijn met de vraag: als het morgen verkeerd gaat, heb ik dan alles in de smiezen wat ik moet doen? En weet ik welke processen ik dan nodig heb? Dat is een opgave waar elke gemeentesecretaris en crisismanager vandaag mee kan beginnen.”