"Wij hebben van zelfredzaamheid samenredzaamheid gemaakt"

Erris van Ginkel 21-10-2026
561 keer bekeken 0 reacties

Zes wijken, zes buurtbijeenkomsten en honderden bewoners. In Rotterdam vonden het afgelopen anderhalf jaar de pilots Weerbare Wijken plaats. WeerbaarNL sprak met vijf betrokkenen over het ontstaan van het project, wat hen is bijgebleven en wat andere gemeenten ervan kunnen leren.

Vijf perspectieven op de pilots Weerbare Wijken in Rotterdam

Aan tafel zitten:

  • Nienke Riemersma, programmadirecteur Weerbaarheid bij de gemeente Rotterdam
  • Orline de Jong, projectleider Weerbare Samenleving bij Veiligheidsregio Rotterdam-Rijnmond (VRR)
  • André Meeder, regiomanager Zuid-Hollandse Delta bij het Rode Kruis
  • Mark Hendriks, Director in het Resilience, Crisis & Reputation team van Deloitte
  • Ruud Limmen, Voorzitter Incident Management Team van Albert Heijn

Wil je het volledige rapport 'Wijkweerbaarheid in de praktijk: lessen uit zes Rotterdamse pilots' lezen? Klik dan op het bestand onder dit interview. 

Hoe het begon: de reis naar Finland
De kiem van de pilot werd gelegd tijdens een reis van de Kopgroep Coalitie Nationale Weerbaarheid en Veiligheid naar Finland, waar alle betrokkenen bij deze pilot onderdeel van zijn.  Daar werken overheid, bedrijfsleven en burgers al jaren samen aan de weerbaarheid van de samenleving. “Finland werkt al jaren aan hun whole-of-society-benadering. Iedereen doet mee, ook het bedrijfsleven.” Nienke was destijds stadsmarinier in Bloemhof, op Rotterdam-Zuid: de vooruitgeschoven post en adviseur van de burgemeester. Zo ontstond het idee voor de pilot. “Weerbaarheid is niet alleen een taak van de overheid of hulpdiensten. We moeten bespreken welke rol bewoners kunnen spelen, hoe zij hiernaar kijken en hoe we kunnen aansluiten bij de sociale netwerken die er al zijn. Bloemhof is een wijk met veel potentie én flinke uitdagingen. We dachten: we beginnen daar, waar we misschien ook het meest kunnen leren.” De pilot startte in april 2025. “We waren voorzichtig. Woorden als ‘hybride dreiging’ en ‘oorlog’ gebruikten we toen nog niet vaak. Kun je dat wel met bewoners bespreken? Worden ze dan niet bang?” Dat bleek niet zo. “Die bewoners waren heel nuchter en daadkrachtig.” Een grote en langdurige stroomstoring in Spanje en Portugal, vlak voor de tweede sessie, maakte het scenario tastbaar. “Toen was het: zie je, dit kan dus gewoon gebeuren.” Na een evaluatie van Bloemhof volgden vijf andere wijken, bewust gekozen vanwege hun uiteenlopende kenmerken.

Bewoners bereiken: op de fiets door de wijk
Hoe krijg je 30 tot 100 bewoners per sessie aan tafel? Niet met alleen een brief door de bus, ontdekte Nienke. “Zeker in wijken waar het vertrouwen in de overheid niet groot is, gebeurt er weinig als je alleen een oproep stuurt. Enveloppen van de overheid worden soms niet eens opengemaakt.”

Het team bracht daarom sleutelfiguren in kaart en nodigde hen persoonlijk uit. “Ik ben zelf op de fiets gestapt, heb aangebeld en gezegd: ‘We hebben jullie hulp hard nodig.’ Zij namen weer mensen mee. Ook maatschappelijke organisaties en lokale ondernemers vroegen we erbij. En toen zat de zaal vol.”

Die aanpak werd onderdeel van de methode: eerst met de wijkmanager en lokale netwerken om tafel, dan de sociale kaart in beeld brengen en vervolgens bepalen wie je uitnodigt. Waar dat voortraject minder goed verliep, bleef de opkomst lager. “Je moet daarin investeren, maar het is ook gewoon leuk.”

Wat hen het meest is bijgebleven
Tijdens zogenoemde doorleefsessies dachten bewoners na over hoe ze zouden handelen in een crisissituatie. Orline (VRR) was bij drie sessies. "Vanuit mijn organisatie hebben we vaker contact met andere crisispartners en organisaties dan direct met de inwoners van de regio zelf. Dat gaat meestal via onze gemeenten. Het was goed om dat gesprek ook direct met wijkbewoners te voeren.” Wat haar opviel, was hoe snel mensen elkaar hulp aanboden: “We regelen het met elkaar, zeiden ze. We maken een soephoek en delen het eten.” Een bewoner stelde voor een keuken op straat te maken, zodat iedereen kon aanschuiven. Een ander bood aan muziek te maken. “Dat mensen meteen zo reageren, vond ik een mooi, concreet voorbeeld”, zegt Orline. Vanuit de veiligheidsregio is ze gewend om over grote rampscenario’s na te denken. “Daarbij zie je ook veel onrust. Hier hoorde ik juist een overweldigend positief geluid. Dat geeft hoop.”

André (Rode Kruis) zat in Bloemhof met veel jongeren aan tafel. “Juist zij dachten met ongelooflijk veel energie mee. Ze wilden kaartjes bij buren ophangen als iemand hulp nodig had en op de fiets boodschappen rondbrengen. Dat enthousiasme werkte aanstekelijk.” Ook herinnert hij zich een oudere dame die zei: “Bij ons in de portiek geen paniek.” “Dat vond ik echt op zijn Rotterdams. Een mooie slogan die we hebben onthouden.” Tegelijkertijd ziet André een uitdaging: “Veel mensen leven op of onder de armoedegrens en kunnen zich niet bezighouden met weerbaarheid. Ze moeten de volgende dag zien door te komen. Hoe bereiken we die groep? Daar ligt nog werk voor ons als professionals, en misschien ook voor de wijk.”

Nienke (gemeente Rotterdam) herkende de actiebereidheid. “Mensen zeiden: ‘Geef mij maar een hesje. Ik ken mijn straat en weet wie slecht ter been is of eenzaam.’ Bewoners vroegen ook om training: ‘Hoe ga ik om met paniek?’” Een belangrijke les kwam van bewoners die aangaven dat een noodpakket niet voor iedereen betaalbaar is. “Naast de oproep om jezelf 72 uur te redden, hebben we er in Rotterdam vrij snel samenredzaamheid van gemaakt.” Een vrouw vertelde bijvoorbeeld dat zij en haar buurvrouw hun spullen konden delen: “Mijn buurvrouw heeft een noodradio en ik heb licht en zaklampen.” Volgens Nienke vatten zulke voorbeelden de sessies goed samen: mensen willen elkaar helpen, ook als ze niet alles precies volgens het advies kunnen doen.

Mark (Deloitte) noemt een bakker uit Bloemhof. “Een vrouw vertelde dat haar bakkerij op gas werkt en dat ze dagenlang brood voor de buurt kan bakken. Zulke eenvoudige, maar relevante ideeën laten zien hoeveel kracht er in wijken zit. De kunst is om die te herkennen en mensen en organisaties zo bij elkaar te brengen dat ze elkaar in een crisissituatie kunnen helpen.”

Ruud (Albert Heijn) viel vooral de diversiteit op, zowel onder bewoners als vertegenwoordigers van organisaties. “Mensen dachten niet alleen aan zichzelf, maar ook aan wie het in zo’n situatie moeilijk zou krijgen. Dat vond ik een heel sociale benadering.” Hij had verwacht dat bewoners vooral naar Albert Heijn zouden kijken voor voedselvoorziening, maar dat gebeurde niet. “Er was geen afhankelijke houding. Dat vond ik positief.”

Wat de organisaties meenamen
Albert Heijn liet zich inspireren door de Finse resilience points: locaties waar essentiële voorzieningen zoals voedsel, internet, brandstof en medicijnen beschikbaar blijven. “Bij een stroomstoring gaat een winkel nu dicht”, zegt Ruud. “Als we ervoor kunnen zorgen dat die openblijft, heeft dat veel waarde voor de buurt en de maatschappij.” Volgens hem wordt bij crises soms te snel gedacht aan nooddistributie. “Er zit veel tussen gewoon boodschappen doen en voedselpakketten uitdelen. In veel crisissituaties kan een groot deel van de maatschappij nog redelijk functioneren. Dan is het beter om bestaande diensten, waaronder winkels, overeind te houden.” Een aggregaat kan daarbij helpen, maar er zijn veel zaken om rekening mee te houden, zoals beschikbaarheid en aansluiting van een aggregaat, veiligheid in en om winkels, werking van sprinklers, bereikbaarheid van winkels voor bevoorrading en betalingen als internet uitvalt. Albert Heijn bespreekt die met politie, gemeenten, Veiligheidsregio’s en brandweer, banken en communicatiepartners.

Deloitte hield de ervaringen uit de wijkpilots te vertalen naar een methodiek die ook andere gemeenten kunnen gebruiken. Mark ziet in de gesprekken op wijkniveau lessen voor de nationale weerbaarheid. “Het begint bij jezelf, je straat, je buren en je wijk. In Nederland is er nog wat huiver voor structurele publiek-private samenwerking. Maar dit doe je niet even tussendoor. Het vraagt professionele samenwerking en het benutten van elkaars kennis. Deze pilots kunnen daar echt als blauwdruk voor dienen.”

De gemeente wil met de opgebouwde samenwerking, toolkit en methodiek verder in de stad. Nienke: “Elke wijk heeft inmiddels een wijkaanpakker die het gesprek met bewoners voortzet, ook met mensen die we nog niet hebben bereikt. Zo kan het zich als een olievlek verspreiden.” Ook wil de gemeente initiatieven ondersteunen zonder vooraf te bepalen wat bewoners nodig hebben.

Het Rode Kruis verbindt weerbaarheid aan hulpverlening. “Het gaat niet alleen om onderdak, maar ook om toegang tot medische zorg en voedsel”, zegt André. Het Rode Kruis koppelt onder meer boodschappenkaarten, onderdak en medische zorg aan weerbaarheid. Dat gebeurt met workshops, bijvoorbeeld met bewoners van de Pauluskerk en krachtvrouwen in Rotterdam. Ook het landelijke educatieprogramma en de Rotterdamse humanitaire helpdesk besteden aandacht aan weerbaarheid.

Voor de veiligheidsregio leverden de sessies inzichten op voor de risicocommunicatie, onder meer voor de app Rijnmond Veilig. “Met deze app willen we zo goed mogelijk aansluiten bij de behoeften van de regio. Tijdens zulke gesprekken hoor je wat mensen nodig hebben en in hoeverre de app daar al op aansluit”, zegt Orline. “Je moet het samen doen. We zijn van elkaar afhankelijk en moeten ervoor zorgen dat de schakels goed op elkaar aansluiten.”

Leren en opvolgen
Een belangrijke verbetering tijdens de pilot was de structurele voorbereiding. “Nienke benaderde mensen eerst zelf op de fiets”, zegt Mark. “Daarna hebben we die ervaring vertaald naar een vaste stap in de methode: breng eerst de sociale netwerken in een wijk in kaart, zodat de juiste mensen en organisaties aan tafel zitten.”

Ook bleek opvolging na de sessies nodig. In Pendrecht kwamen bewoners de dag erna bij elkaar om zelf een plan te maken; in Katendrecht waren ze daar al mee bezig. In andere wijken was er wel bereidheid om te helpen, maar lukte het minder goed om die om te zetten in gezamenlijke actie. “Mensen verwachten dat wat besproken is ergens wordt vastgelegd, geprint en opgehangen”, zegt Nienke. “Dan heb je er ook iets aan tijdens een stroomstoring.”

Daarom zet de gemeente wijkaanpakkers in en zijn er concrete hulpmiddelen. Ook vraagt iedere wijk om een eigen aanpak: de zorgen in Hoek van Holland zijn anders dan in Rotterdam-Zuid. Initiatieven kunnen elkaar bovendien versterken. Een landelijke pilot rond noodsteunpunten sloot bijvoorbeeld goed aan bij een wijk waar al een sessie had plaatsgevonden. De methodiek wordt landelijk gedeeld via de VNG, die in maart 2027 een symposium over buurtweerbaarheid zal organiseren. Gemeenten en buurtteams kunnen ermee aan de slag.
 
De boodschap aan andere gemeenten
Het advies van de geïnterviewden: praat met elkaar en begin. “Weet elkaar te vinden, experimenteer en maak afspraken”, zegt Orline. “Sommige gemeenten willen eerst alles uitzoeken. Maar door te doen leer je het meest.” Nienke benadrukt dat weerbaarheid meer is dan noodsteunpunten opzetten. “Het gesprek over samenredzaamheid is minstens zo belangrijk. We moeten ons ook kwetsbaar durven opstellen: wij weten het zelf niet precies. Betrek bewoners, maatschappelijke organisaties en bedrijven. Maak er een gezamenlijke opdracht van.” Mark benadrukt dat gemeenten niet ieder afzonderlijk het wiel hoeven uit te vinden. “Begin met het bij elkaar brengen van een regionale groep partijen die elkaar aanvullen. Breng in kaart wat er al is, waar de gaten zitten en hoe je elkaar kunt helpen als het erop aankomt. Je hoeft niet alles vooraf uit te werken. Door samen te beginnen, met elkaar in gesprek te gaan, leer je wat werkt en bouw je aan een netwerk waarop je in een crisis kunt terugvallen.” En Nienke heeft nog een praktische tip: “Zorg voor iets lekkers te eten. Dat helpt om mensen samen te brengen.” Haar samenvatting van het project: “Een noodpakket helpt een huishouden, maar een netwerk helpt een hele wijk.”

Ruud sluit af: “Weerbaarder word je samen: door aan de slag te gaan en samen te oefenen. We weten nog niet alles en hebben elkaar nodig. Dus kom in beweging en begin gewoon.”

Dit interview is afgenomen vóór het recente cybersecurity-incident bij Albert Heijn. Dit heeft laten zien hoe belangrijk het is om voorbereid te zijn op verstoringen en te beschikken over goede continuïteitsplannen. De ervaring onderstreept de waarde van de weerbaarheidsaanpak waar Ruud Limmen in het interview naar verwijst.
 

Afbeeldingen

Toegevoegde bestanden

Cookie-instellingen